Dòng rò là gì?
Dòng rò (leakage current) là dòng điện chạy ra ngoài mạch điện theo đường không mong muốn — thường qua lớp cách điện bị hỏng, qua vỏ kim loại thiết bị, hoặc qua cơ thể người khi chạm vào vỏ thiết bị có điện.
Dòng rò không nhất thiết phải lớn để gây nguy hiểm. Theo IEC 60479-1, 30mA (0,03A) qua tim có thể gây rung thất và tử vong trong vòng 3 giây. Đây là lý do RCCB 30mA là thiết bị bảo vệ bắt buộc trong hệ thống điện dân dụng hiện đại.
Các ngưỡng dòng rò và mức nguy hiểm
| Dòng điện qua người | Ảnh hưởng |
|---|---|
| 1 mA | Ngưỡng cảm nhận — có cảm giác ngứa ran |
| 5 mA | Đau, phản xạ giật tay |
| 10–15 mA | Co cơ không kiểm soát, khó buông tay |
| 30 mA | Ngưỡng nguy hiểm — rung thất tim, tử vong sau 3 giây |
| 75 mA | Rung thất tim xảy ra nhanh hơn (1 giây) |
| 100 mA trở lên | Tử vong gần như chắc chắn |
RCCB — Thiết bị bảo vệ dòng rò
RCCB (Residual Current Circuit Breaker) — còn gọi là ELCB (Earth Leakage Circuit Breaker) hoặc RCD (Residual Current Device) — hoạt động bằng cách so sánh dòng điện đi (dây pha) và dòng điện về (dây trung tính). Khi bình thường, I_pha = I_trung tính. Khi có dòng rò, I_pha > I_trung tính một lượng ΔI (dòng rò). Nếu ΔI vượt ngưỡng cài đặt, RCCB ngắt mạch trong <30ms.
Các loại RCCB theo ngưỡng tác động:
- 30mA: Bảo vệ chạm điện gián tiếp (người chạm vỏ thiết bị có điện) — bắt buộc cho nhà ở, phòng tắm, bếp
- 100mA: Bảo vệ hỗ trợ, dùng ở đầu vào tủ điện khi có RCCB 30mA ở nhánh
- 300mA–500mA: Bảo vệ cháy điện (không bảo vệ người) — dùng cho mạch dài trong nhà xưởng
- 10mA: Dùng cho phòng tắm, hồ bơi — bảo vệ cao nhất
Lắp RCCB đúng cách
- RCCB đặt sau CB MCB (CB MCB bảo vệ quá tải/ngắn mạch, RCCB bảo vệ dòng rò)
- Hoặc dùng RCBO (tích hợp CB + RCCB trong 1 thiết bị) cho từng mạch nhánh
- Thử nghiệm RCCB định kỳ 3–6 tháng: nhấn nút TEST trên thân RCCB — RCCB phải ngắt. Nếu không ngắt là hỏng, cần thay ngay
- Dây PE (tiếp địa) phải được nối đúng chuẩn — RCCB không hoạt động nếu thiếu đường dây PE đến thiết bị
Dòng rò cho phép của thiết bị điện
Theo IEC 60335 và TCVN tương ứng, dòng rò cho phép của thiết bị gia dụng:
- Thiết bị cầm tay (máy sấy, bàn ủi): < 0,75mA
- Thiết bị cố định không cầm tay (tủ lạnh, máy giặt): < 3,5mA
- Thiết bị cố định có thể chạm trong khi vận hành: < 0,75mA
Thiết bị mới xuất xưởng có dòng rò rất nhỏ, nhưng khi cách điện lão hóa, ẩm thấp hoặc bị hỏng, dòng rò tăng dần — đây là lý do phòng tắm ẩm ướt phải có RCCB 30mA.