Vì sao motor 1 pha cần cuộn đề và tụ?
Dòng điện một pha tự nó chỉ tạo từ trường đập mạch, không quay, nên motor 1 pha không tự khởi động. Để tạo từ trường quay, motor có hai cuộn đặt lệch nhau khoảng 90° trong không gian: cuộn chạy (run) tiết diện lớn và cuộn đề (start) tiết diện nhỏ. Tụ điện nối nối tiếp với cuộn đề làm dòng trong cuộn đề lệch pha so với cuộn chạy, sinh từ trường quay để motor khởi động.
Phân biệt tụ đề (start) và tụ ngậm (run)
- Tụ đề (tụ start): điện dung lớn (thường vài chục đến vài trăm µF), chỉ tham gia lúc khởi động rồi được công tắc ly tâm hoặc relay ngắt ra; tạo mô-men khởi động mạnh.
- Tụ ngậm (tụ run): điện dung nhỏ hơn (thường vài đến vài chục µF), nối thường trực trong suốt quá trình chạy; cải thiện hiệu suất và mô-men khi chạy. Loại tụ run là loại làm việc liên tục, điện áp chịu cao.
Có ba kiểu motor 1 pha phổ biến: chỉ có tụ đề (CSIR), chỉ có tụ ngậm (PSC), và có cả tụ đề lẫn tụ ngậm (CSCR) cho mô-men khởi động và chạy đều tốt.
Sơ đồ đấu dây cơ bản
Gọi cuộn chạy có hai đầu U1–U2, cuộn đề có hai đầu Z1–Z2. Đấu cơ bản: nối U1 và Z1 vào dây pha (L), nối U2 và Z2 vào dây trung tính (N), với tụ nối nối tiếp vào nhánh cuộn đề (giữa Z1 và L, hoặc theo hướng dẫn nhà sản xuất). Nguồn cấp là L–N (220V). Lưu ý mỗi hãng ký hiệu đầu dây khác nhau, phải tra theo sơ đồ trên nhãn hoặc nắp đấu dây.
Cách đảo chiều quay
Để đảo chiều quay motor 1 pha, ta hoán đổi hai đầu của cuộn đề (Z1 và Z2) so với cuộn chạy, chứ không đảo nguồn L–N. Việc này đổi chiều dòng trong cuộn đề, do đó đổi chiều từ trường quay. Một số motor đưa sẵn các đầu ra hộp đấu dây để chuyển chiều dễ dàng. Luôn cắt nguồn trước khi đổi đấu dây.
Chọn trị số tụ
| Thông số | Hướng dẫn chọn |
|---|---|
| Trị số tụ ngậm (run) | Theo khuyến cáo nhà sản xuất; ước lượng tham khảo khoảng 30–50µF cho mỗi kW tùy thiết kế |
| Trị số tụ đề (start) | Lớn hơn tụ run nhiều lần, theo nhãn motor |
| Điện áp tụ | Chọn điện áp chịu đựng > điện áp làm việc (thường 400–450V cho lưới 220V) |
Tốt nhất là dùng đúng trị số ghi trên nhãn motor hoặc trên tụ cũ. Tụ sai trị số làm motor khởi động yếu, nóng hoặc rung. Đo điện dung tụ bằng đồng hồ vạn năng có thang µF sau khi đã cắt nguồn và xả tụ.
Lưu ý an toàn
Tụ điện có thể tích điện sau khi ngắt nguồn; phải xả tụ qua điện trở trước khi chạm. Luôn cắt nguồn khi đấu dây. Nếu không chắc về sơ đồ đầu dây hãng, hãy tra tài liệu hoặc nhờ thợ; đấu sai có thể làm motor không chạy, cháy cuộn đề hoặc hỏng tụ.