Nguyên lý đảo chiều motor 3 pha
Chiều quay của motor không đồng bộ 3 pha phụ thuộc thứ tự pha cấp vào cuộn dây stato. Chỉ cần hoán đổi 2 trong 3 pha (ví dụ đổi L1 và L3 cho nhau) là từ trường quay đổi chiều, motor quay ngược lại. Đây là cơ sở của mọi mạch đảo chiều dùng contactor.
Cấu trúc mạch dùng 2 contactor
- Contactor thuận (KM1 / FWD): cấp pha theo thứ tự L1-L2-L3 vào U-V-W của motor.
- Contactor ngược (KM2 / REV): cấp pha đã hoán đổi (ví dụ L3-L2-L1) vào U-V-W, làm motor quay ngược.
Hai contactor có ngõ vào nối chung 3 pha nguồn, còn ngõ ra đấu chéo 2 pha với nhau rồi cùng vào motor. Vì vậy nếu cả hai cùng đóng sẽ tạo ngắn mạch trực tiếp giữa hai pha qua các tiếp điểm — cực kỳ nguy hiểm. Đó là lý do bắt buộc phải có khóa chéo.
Khóa chéo (interlock) — hai lớp bảo vệ
- Khóa chéo điện (electrical interlock): lấy tiếp điểm phụ NC (21-22) của KM1 đấu nối tiếp trong mạch coil KM2 và ngược lại. Khi KM1 đang đóng, tiếp điểm NC của nó mở ra cắt đường cấp coil KM2 — KM2 không thể đóng dù có ấn nút.
- Khóa chéo cơ khí (mechanical interlock): bộ phận cơ gắn giữa hai contactor, khi một cái đóng thì chèn cứng không cho cái kia đóng. Đây là lớp dự phòng phòng khi tiếp điểm NC bị dính.
Tốt nhất nên dùng cả hai lớp: điện và cơ. Ngoài ra thường thêm khóa chéo qua nút nhấn (dùng nút Start kép có cả NO và NC).
Mô tả mạch điều khiển (text)
- Pha L → nút Stop chung (NC) → chia thành hai nhánh FWD và REV.
- Nhánh FWD: nút Start-Thuận (NO) → nối tiếp tiếp điểm NC của KM2 (khóa chéo) → vào A1 của KM1. Tiếp điểm NO của KM1 tự giữ song song nút Start-Thuận.
- Nhánh REV: nút Start-Ngược (NO) → nối tiếp tiếp điểm NC của KM1 (khóa chéo) → vào A1 của KM2. Tiếp điểm NO của KM2 tự giữ song song nút Start-Ngược.
- A2 của cả hai coil → qua tiếp điểm NC relay nhiệt → về trung tính N.
Lưu ý an toàn khi vận hành đảo chiều
- Phải dừng hẳn motor trước khi đảo chiều. Đảo chiều khi motor còn quay theo quán tính tạo dòng lớn (plugging) gây sốc cơ và điện, trừ khi mạch được thiết kế riêng cho hãm ngược.
- Không bao giờ bỏ khóa chéo điện; khóa cơ là bắt buộc cho tải lớn.
- Chọn contactor theo AC-3 (hoặc AC-4 nếu đảo chiều liên tục) vì đóng cắt khắc nghiệt.
- Lắp relay nhiệt chung bảo vệ quá tải; kiểm tra dòng định mức motor.
- Kiểm tra lại thứ tự pha sau khi đấu để chắc chắn hai chiều đúng như mong muốn.